Osoba świadcząca pracę na podstawie umowy zlecenia lub o dzieło ma prawo złożyć pozew do sądu o ustalenie istnienia stosunku pracy. W takim przypadku sąd ocenia czy zawarta umowa zlecenia/o dzieło jest rzeczywiście umową cywilnoprawną czy też jako pozorna powinna zostać zmieniona na umowę o pracę.
Omawiana możliwość jest sądową zamianą umowy cywilnoprawnej na umowę o pracę. Aby to było możliwe, należy udowodnić przed sądem, iż umowa zlecenia/o dzieło posiada cechy umowy o pracę, a jej kwalifikacja wynika wyłącznie z chęci zmniejszenia kosztów przez przedsiębiorcę kosztem pracownika. W procesie o ustalenie istnienia stosunku pracy sąd bada w pierwszej kolejności wolę stron – jaką umowę rzeczywiście chciały zawrzeć oraz cechy relacji prawnej, która łączy strony.
Za kluczowe cechy umowy o pracę uznaje się wykonywanie obowiązków zgodnie z instrukcjami i pod kontrolą przełożonego, świadczenie osobiste pracy w ramach struktury firmy, wykonywanie obowiązków w określonym miejscu i czasie, dyspozycyjność oraz cykliczny charaktery wynagrodzenia. Jeżeli umowa posiada wskazane cechy, wówczas jest szansa na ustalenie przez sąd, iż jest to umowa o pracę.
Orzeczenie określające, że analizowana umowa zlecenia/o dzieło jest w rzeczywistości umową o pracę wiąże się z koniecznością wypełnienia przez pracodawcę wszystkich wymogów prawa z tym związanych – w szczególności wypłacenia wynagrodzenia we właściwej wysokości, opłacania składek do ZUS, wypłacenia wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, udzielenia urlopu wypoczynkowe.
W przypadku gdy sąd określa, że umowa już wypowiedziana była w rzeczywistości umową o pracę, pracownikowi może należeć się odszkodowanie z tytułu wypowiedzenia umowy o pracę (do trzech miesięcznych pensji) oraz odprawa.