Co do zasady pozew składa się w sądzie, w którego okręgu pozwany ma miejsce zamieszkania (siedzibę – w przypadku przedsiębiorcy). Jest to tzw. właściwość ogólna. Jednak istnieje kilka wyjątków od tej zasady, gdy osoba inicjująca postępowanie cywilne (powód) może wybrać spośród kilku sądów.
Właściwość przemienna
Możliwość wyboru sądu miejscowo właściwego daje tzw. właściwość przemienna, która może być zastosowana w kilku rodzajach spraw. W takim przypadku powód (osoba składająca pozew) może wybrać jako właściwy albo sąd właściwości ogólnej (wg miejsca zamieszkania/siedziby pozwanego), albo inny sąd określony przepisami procedury cywilnej.
Pierwszym rodzajem postępowań, w których może zostać zastosowana właściwość przemienna są sprawy o roszczenia alimentacyjne oraz o ustalenie pochodzenia dziecka i inne związane z tym roszczenia. Pozew w tego rodzaju sprawach można wytoczyć według miejsca zamieszkania osoby uprawnionej (np. dziecka lub małżonka, który domaga się zasądzenia na jego rzecz alimentów).
Drugim rodzajem spraw, gdzie powód ma możliwość wyboru sądu właściwego są postępowania dotyczące roszczeń przeciwko przedsiębiorcy. W takim przypadku pozew można złożyć do sądu, w którego okręgu znajduje się zakład główny lub oddział, jeżeli roszczenie pozostaje w związku z działalnością tego zakładu lub oddziału.
Trzecim przypadkiem zastosowania właściwości przemiennej, są sprawy dotyczące umów cywilnych. W tej kategorii zawierają się postępowania o zawarcie umowy, o ustalenie jej treści, o zmianę umowy, o ustalenie istnienia umowy, o jej wykonanie, rozwiązanie lub unieważnienie, a także o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy. W takim przypadku postępowanie można wszcząć przed sąd miejsca wykonania umowy.
Kolejnym przykładem postępowań, gdzie powód ma możliwość wyboru sądu miejscowo właściwego są postępowania o roszczenie z tytułu czynu niedozwolonego. Najczęstszym przypadkiem są sprawy o roszczenia związane z wypadkami komunikacyjnymi lub przestępstwami. Wówczas sprawa może się toczyć przed sądem, w którego okręgu nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę.
Kolejnymi wyjątkami są powództwa o zapłatę należności za prowadzenie sprawy przez pełnomocnika. W takim przypadku powództwo można wytoczyć przed sąd gdzie toczyła się sprawa. Sprawy o roszczenie ze stosunku najmu lub dzierżawy nieruchomości, które można zainicjować przed sądem miejsca położenia nieruchomości. Jak również powództwo przeciwko zobowiązanemu z weksla lub czeku, które można wnieść do sądu miejsca płatności.
Odrębną kategorią spraw są postępowania z zakresu prawa pracy, które można wszcząć przed sądem, w którego okręgu praca jest, była lub miała być wykonywana, bądź też przed sąd, w którego okręgu znajduje się zakład pracy.
Właściwość wyłączna
Przeciwieństwem właściwości przemiennej, gdzie powód może wybierać pomiędzy kilkoma sądami właściwymi, jest właściwość wyłączna, czyli regulacja która nakazuje osobie inicjującej postępowanie złożyć pozew do wskazanego w ustawie sądu. W tym przypadku powód nie ma prawa wyboru sądu.
Właściwość wyłączna ma zastosowanie w sprawach o własność, o inne prawo rzeczowe na nieruchomości (np. użytkowanie, zastaw, hipoteka) oraz o posiadanie nieruchomości. W takim przypadku pozew należy złożyć do sądu, w okręgu którego nieruchomość jest położona.
Drugim rodzajem postępowań, gdzie ma zastosowanie właściwość wyłączna są powództwa z tytułu dziedziczenia, zachowku, oraz innych rozrządzeń testamentowych. Wówczas wyłącznie właściwym jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli tego miejsca nie da się ustalić, sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.
Trzecim przypadkiem są powództwa ze stosunku członkostwa w spółdzielni, spółce lub stowarzyszeniu, które należy wytoczyć do sądu według miejsca siedziby podmiotu, którego sprawa dotyczy.
Kolejny rodzaj spraw, do których ma zastosowanie właściwość wyłączna to postępowania dotyczące stosunku małżeństwa. Wówczas sprawę należy wytoczyć przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania.