Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 16 października 2019 r. daje możliwość wznowienia już zakończonych postępowań dotyczących tzw. „karuzel Vat”. TSUE zakwestionował powszechną praktykę urzędów skarbowych polegającą na opieraniu decyzji podatkowej na podstawie materiałów, w tym także innych decyzji podatkowych, z innych postępowań podatkowych i karnych, do których całości akt podatnik nie miał dostępu. Z uwagi na fakt, że wyrok TSUE ma wpływ na decyzje wydawane przez polskie organy skarbowe, istnieje możliwość wznowienia już zakończonych postępowań na podstawie przedmiotowego rozstrzygnięcia.
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyrokiem z dnia 16 października 2019 r. w sprawie zainicjowanej wnioskiem Fővárosi Közigazgatási és Munkaügyi Biróság (sąd administracyjny i pracy w Budapeszcie) złożonym na podstawie art. 267 TFUE w sprawie Glencore Agriculture Hungary Kft. przeciwko Nemzeti Adó-és Vámhivatal Fellebviteli Igazagatóság, sygn. akt: C-189/19, orzekł, że dyrektywę Rady 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego podatku od wartości dodanej, zasadę poszanowania prawa do obrony oraz art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że wprawdzie organ podatkowy jest związany ustaleniami faktycznymi i kwalifikacjami prawnymi dokonanymi już przez siebie w ramach powiązanych postępowań administracyjnych wszczętych przeciwko dostawcom podatnika, na których zostały oparte decyzje, które stały się ostateczne, stwierdzające istnienie oszustwa związanego z VAT popełnionego przez dostawców, z tym jednak zastrzeżeniem, że:
- nie zwalniają one organu podatkowego z obowiązku zapoznania podatnika z dowodami, w tym z dowodami pochodzącymi z owych powiązanych postępowań administracyjnych, na podstawie których zamierza on wydać decyzję,
- podatnik nie zostaje w ten sposób pozbawiony prawa do skutecznego zakwestionowania w trakcie toczącego się przeciwko niemu postępowania owych ustaleń faktycznych i kwalifikacji prawnych,
- podatnik może w trakcie postępowania uzyskać dostęp do wszystkich dowodów zebranych w trakcie owych powiązanych postępowań administracyjnych lub w jakimkolwiek innym postępowaniu, na których to dowodach organ zamierza oprzeć swoją decyzję lub które to dowody mogą zostać wykorzystane przy wykonywaniu prawa do obrony, chyba że cele leżące w interesie ogólnym uzasadniają ograniczenie tego dostępu,
- sąd rozpoznający skargę na decyzję może skontrolować zgodność z prawem uzyskania i wykorzystania owych dowodów oraz ustaleń, które mają decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia skargi, dokonanych w decyzjach administracyjnych wydanych względem wspomnianych dostawców.
Konkludując, TSUE uznał za naruszające zasadę poszanowania prawa do obrony powszechną praktykę organów skarbowych, które wydając decyzję względem podatnika w sposób wybiórczy posiłkują się decyzjami i innymi materiałami (protokoły przesłuchań, wyroki karne), zgromadzonymi w toku innych postępowań, do których podatnik nie miał dostępu. W ocenie TSUE podatnik ma prawo zapoznać się zarówno z całym materiałem dowodowym zgromadzonym w jego sprawie, jak również powinien mieć możliwość zapoznania się z całym materiałem dowodowym, na podstawie którego wydano decyzję, na podstawie której organ ustala stan faktyczny względem niego. Zdaniem TSUE podatnik powinien mieć możliwość zapoznania się z całością akt z innego wykorzystywanego przez organ postępowania i ewentualnie rozszerzyć zakres wykorzystywanych dowodów o inne, niewykorzystane przez organ materiały dla podatnika korzystne.
Wyrok TSUE może być wykorzystywany w obecnie toczących się postępowaniach podatkowych jak uzasadnienie stanowiska przeciwnego względem organu podatkowego lub służyć jako przyczyna wznowienia postępowania już zakończonego decyzją ostateczną na podstawie art. 240 § 1 ust. 11 ordynacji podatkowej.
Więcej o wyroku TSUE:
Podstawą dla powyższych tez jest następujący stan faktyczny: organ węgierski uznał, jakoby spółka Glencore bezprawnie odliczyła podatek VAT, ponieważ wiedziała lub powinna była wiedzieć, że transakcje których była stroną, stanowią element oszustwa związanego z rozliczeniem VAT. Nadto, organ węgierski oparł powyższe założenie na materiałach pochodzących zakwestionowanych dostawców towarów podatnika – Glencore (pkt 13 wyroku TSUE). Spóła węgierska zarzuciła orzeczeniom organów podatkowych, że z uwagi na sposób gromadzenia materiału dowodowego oparty między innymi na materiałach pochodzących z innych postępowań, Glencore nie znalazła zastosowania zasada równości broni, prawo do rzetelnego procesu oraz prawo do obrony (pkt 15 wyroku TSUE).
Wobec takiej argumentacji Trybunał zwrócił uwagę na fundamentalny charakter zasady zagwarantowania prawa do obrony, zgodnie z którą adresat decyzji, która w sposób odczuwalny przekłada się na interesy podatnika, powinien być w stanie w sposób skuteczny przedstawić swoje stanowisko względem dowodów, na podstawie których organ ma zamiar wydać decyzję. Przy czym obowiązek ten ciąży na organach administracji państw członkowskich, gdy podejmują one decyzję należącą do zakresu stosowania prawa Unii, także wówczas, gdy właściwe prawo Unii nie przewiduje wyraźnie takiego wymogu (pkt 39 wyroku TSUE). Nadto, integralną częścią prawa do obrony jest prawo do bycia wysłuchanym, także w zakresie dowodów zgromadzonych przez organ z innych postępowań (pkt 41 TSUE). Trybunał zwrócił także uwagę, że organ podatkowy nie jest zwolniony z obowiązku zapoznania podatnika z dowodami, na podstawie których wydał decyzję, pochodzącymi z innych postępowań, ponieważ w takim przypadku podatnik zostałby pozbawiony prawa do skutecznego zakwestionowania ustaleń faktycznych i kwalifikacji prawnych poczynionych przez organ (pkt 47 i 50 wyroku TSUE).
W omawianym orzeczeniu podkreślono, że podatnik ma prawo wypowiedzieć się względem zebranego materiału dowodowego, gdzie warunkiem wstępnym jest możliwość zapoznania się z nim (pkt 51 wyroku TSUE). Uchybienie powyższej zasadzie w toku postępowania administracyjnego nie może być sanowane w toku postępowania sądowego (pkt 52 wyroku TSUE).
Trybunał skonkludował, że obok podatnika także sąd administracyjny powinien mieć możliwość sprawdzenia w ramach kontradyktoryjnej debaty zgodność z prawem uzyskania i wykorzystania dowodów zebranych w toku postępowań powiązanych wszczętych przeciwko innym podatnikom, jak również ustaleń dokonanych w decyzjach administracyjnych wydanych w wyniku tych postępowań, które mają decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia skargi (pkt 67 wyroku TSUE). Jeżeli jednak sąd administracyjny nie jest uprawniony do przeprowadzenia wyżej wskazanej weryfikacji i jeżeli w związku z tym prawo do sądowego zweryfikowania dowodów z innych postępowań nie jest zagwarantowane, dowody z innych postępowań podatkowych powinny zostać pominięte w toku postepowania względem podatnika, który nie miał do nich dostępu.